Herdenkingsmonument onthuld ter nagedachtenis aan omgekomen raadsleden tijdens WOII

Onthulling gedenkteken ter nagedachtenis aan Simon Levie van Essen en Willem van Barneveld op 14 september 2021 in Veenendaal.

Dinsdag 14 september is bij het gemeentehuis van Veenendaal een herdenkingsmonument onthuld ter nagedachtenis aan twee Veenendaalse raadsleden die zijn omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog: Simon Levie van Essen en Willem van Barneveld. Zij zijn omgebracht om wie ze waren of waar ze voor stonden.

Het herdenkingsmonument is een initiatief van Veenendalers Jaap Pilon en Constant van den Heuvel, in samenwerking met de Veenendaalse gemeenteraad en scholengemeenschap Het Perron. Het monument is een tastbare en blijvende herinnering dat leven in vrijheid met een rechtstaat en democratie niet vanzelfsprekend is. 

Het monument staat bij het gemeentehuis aan de zijde van de Raadhuisstraat, vlakbij de hoek met de JG Sandbrinkstraat. Bij de onthulling waren nabestaanden van Simon Levie van Essen en Willem van Barneveld, raadsleden, burgemeester en wethouder en leerlingen en docenten van Het Perron aanwezig. 

“Achterwaarts begrepen, maar voorwaarts leven”

Tineke Bette, nestor van de gemeenteraad, deed de opening. Zij verwoorde heel treffend: “Het leven kan alleen achterwaarts worden begrepen, maar het moet voorwaarts worden geleefd. Vanmiddag staan we stil bij wat er in de geschiedenis gebeurd is en hoe het blijvende betekenis heeft in het heden en voor de toekomst.” 

Constant van den Heuvel nam de aanwezigen mee terug in de tijd en vertelde op indrukwekkende wijze over de levens van de omgekomen raadsleden. Daarnaast sprak hij over de rol van het gemeentebestuur tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het ontslag van Simon van Essen uit de gemeenteraad, omdat hij Joods was, is daar een voorbeeld van. Joodse inwoners voelde zich niet goed beschermd, omdat de gemeente te toegeeflijk was naar de Duitse bezetter. 

Het vrije woord

Tijdens de ceremonie sprak Jaap Pilon gepassioneerd over het belang van het vrije woord, als basis voor de democratie. Dat je mag zijn wie je bent en dat kan uiten. Jaap Pilon: “Het gemeentehuis is bij uitstek de plek waar verschillende meningen vrij kunnen worden uitgesproken en waar in vrijheid en met respect voor de ander gedebatteerd kan worden”. Opdat we niet vergeten: “Waar niet in vrijheid gedebatteerd kan worden, vallen slachtoffers”. 

Onthulling

De onthulling van het monument gebeurde door Tineke Bette en burgemeester Gert-Jan Kats. Burgemeester Gert-Jan Kats sprak zijn treurnis uit over het feit dat Simon van Essen ontslagen is vanwege zijn Joodse afkomst. Ook benoemde hij het belang van de vrijheid van het woord, toen en nu: “Vrijheid van het woord is het waard om voor te vechten. We moeten alert zijn op inperkingen daarvan. Maar: vrijheid is geen vrijbrief om anderen te beledigen. Respect voor elkaar is erg belangrijk.”

Samenwerking met leerlingen Het Perron

Tijdens de onthulling kwamen ook leerlingen van Het Perron aan het woord. Het monument is gemaakt samen met leerlingen en leerkrachten van de school. De school werkt op allerlei manieren aan actief burgerschap en verbondenheid met de samenleving. Daarom heeft de gemeenteraad de school gevraagd het paneel en plaquette te ontwerpen. Jasper Heikamp heeft het uiteindelijke ontwerp bedacht. Daarnaast heeft de school een gedichtenwedstrijd uitgeschreven. Het winnende gedicht van Fenne Nieboer heeft een plaats gekregen op de plaquette. Tijdens de onhullings-ceremonie zijn ook zes gedichten van andere leerlingen voorgedragen. Hierbij werden zij begeleid door nabestaanden van Simon van Essen en Willem van Barneveld.  

Over de omgekomen raadsleden 

Simon Levi van Essen was lid van de gemeenteraad van 1915 tot 1919. Tijdens de bezetting maakte hij deel uit van een gemeentelijke commissie. Omdat Van Essen joods was, ontsloeg de gemeente Veenendaal hem ‘eervol’ op 4 september 1941. In 1943 werd Simon van Essen gedeporteerd naar Sobibor, waar hij op 78-jarige leeftijd werd vermoord in de gaskamer. 

Willem van Barneveld was raadslid van 1937 tot augustus 1941, het moment waarop de gemeenteraad door de Nazi’s werd opgeheven. Tijdens de bezetting gaf de familie Van Barneveld onderdak aan een joods echtpaar. Maar ze werden verraden en gearresteerd. Uiteindelijk overleed Willem van Barneveld in 1945 in concentratiekamp Buchenwald.

Naar overzicht